Burmistrz Casterbridge to piąta powieść Thomasa Hardy'ego, wydawana początkowo w odcinkach w 1886 roku.

Hardy wykreował antypatycznego bohatera, któremu nie kibicuję ani na moment. Młody Michael Henchard, składacz siana, wędruje z żoną i maleńką córeczką na jarmark w Weydon Priors (prawdziwy jarmark znany od czasów średniowiecza mieścił się w Wayhill — ciekawostka, w miasteczku jest aleja Casterbridge). Henchard jest kłótliwy, nie wylewa za kołnierz, a jego popędliwy charakter pcha go do niemoralnego uczynku, a mianowicie sprzedania żony i córki (sic!). 

Thomas Hardy często czerpał z prawdziwych wydarzeń; miał pokaźne archiwum wycinków z prasy, jedna z sióstr, która go przeżyła "posprzątała" niestety wszystkie zeszyty, tak pieczołowicie zbierane przez długie życie pisarza. Faktycznie był i to nie jeden przypadek zhandlowania żony na jarmarku. Jak to świadczy o Henchardzie? Chociaż przekuł te pięć gwinei na swoją korzyść, a życie w trzeźwości upłynęło mu na mnożeniu majątku i zaszczytów, daje się poznać jako człowiek małostkowy, kłótliwy i zawistny.

Opisy. Hardy słynie z opisów na kilkanaście stron. Jeśli je uwielbiacie, jak ja, dostaniecie niemal namacalną mapę Dorchester czasów młodości pisarza (tytułowe Casterbridge – pamiętamy, że Hardy wykreował alternatywną mapę Dorset, ubierając je w staroangielskie Wessex). Podobnie ma się sprawa z warstwami społecznymi — aby poznać świat i uczynić go rzeczywistym, zasiedla go postaciami wszelakiego autoramentu, od tytułowego burmistrza, po skazaną za tarzanie się w rynsztoku kumoszkę.
Jest i humor. W powieściach Hardy'ego jest specyficzny humor, ciepły, nieco sarkastyczny, oparty — dam sobie głowę uciąć — na anegdotkach. Wyławiam takie smaczki i potem biegnę je przeczytać mężowi 😉

Powieść przeniosła mnie w czasie i przestrzeni do mojego ukochanego Wessex/Dorset, które znam jak własną kieszeń właśnie dzięki prozie mojego ukochanego pisarza. Jego powieści zawsze czytam z notesem pod ręką, bo wynotowuję rozmaite fakty i ciekawostki, które karmią moją wyobraźnię. 

Lubicie seriale? Ha! Każdy lubi. Ale cofnijmy się w czasie: wyobraźcie sobie czasy sprzed platform streamingowych. Ok, pójdźmy o krok dalej (telewizja?), jeszcze dalej (radio?), jeszcze mały kroczek: tak, mamy powieści w odcinkach. 

Jeśli już podróżujemy, to idźmy na całość i przenieśmy się do Wielkiej Brytanii drugiej połowy XIX wieku. W Wasze ręce trafia londyński magazyn ilustrowany Belgravia, w którym za cenę jednego szylinga przeczytacie najnowsze powieści w odcinkach, wiersze i obejrzeć niezwykle realistyczne grawiury nawiązujące do treści. Jest pomiędzy 9 stycznia i 19 grudnia 1878 roku. Siadacie po południu przy kominku, a może jeszcze przy dziennym świetle, by nie psuć oczu i zaczynacie kolejny odcinek Powrotu na wrzosowisko, licząc, że ta historia porwie Was równie mocno, jak poprzednia powieść (Z dala od zgiełku tłumu) wybijającego się na tle innych Wiktorian, Thomasa Hardy’ego. Czy w porywach romantycznych uczuć czujecie się jak Eustachia, błąkająca się niczym duch na wrzosowiskach Egdonu, czy bliżej Wam do pokornej Tomasiny? W skrytości serca kochacie się w przystojnym Damonie, czy prawym, lecz zafarbowanym na czerwono ochrą, którą handluje, Diggorym Vennie? Magazyn trzeba zwrócić za kilka dni do wypożyczalni, ale nie chcecie się z nim rozstać i czytacie odcinek raz jeszcze, by wrył się dobrze w pamięć, a szczegóły intrygi nie wyparowały w nawale prac i obowiązków dnia codziennego. W nadziei na wydanie książkowe, spekulujecie, co autor doda, bo wiadomo, że wersja puszczona do druku jest uładzona, a praktyka taka nazwana od nazwiska Thomasa Bowdlera to bowdlerisation (Thomas Hardy nieraz sięgnie po ten rodzaj mitygowania moralnego swoich bohaterów).

Autor określił swoje powieści jako opowiadające o ludziach i środowisku, w którym żyją (novels of character and environment). Utarte przez lata zwyczaje i sposoby myślenia zostają “skażone” nowymi ideami z zewnątrz prowadzącymi do tragedii, a grecki chór złożony z przedstawicieli lokalnej społeczności potęguje przeczucie dramatycznego końca. Co ciekawe, Hardy zaplanował inny koniec dla dwojga swoich bohaterów [uwaga, spojler!]: Tomasina miała pozostać wdową, a Diggory odjechać, zaprzęgając swoje kuce do wozu z ochrą, przez naciski czytelników połączył bohaterów na dobre i na złe.

Juda nieznany jest jedną z najbardziej pesymistycznych powieści, jakie czytałam. Co jednak sprawiło, że po całych dwudziestu latach sięgnęłam po tę powieść ponownie?

Wielokrotnie wspominałam o pięknie języka, którym posługuje się Thomas Hardy. Jego dojrzałe kreślenie charakterów, łamanie tabu, na przekór wiktoriańskim obrońcom moralności, faworyzującym dziewczęcy rumieniec nad krytykę fałszywej moralności. Wreszcie, kronika zapomnianego świata, z własnym folklorem, topografią i miejscowymi anegdotkami.

Spotkanie z Hardym to dla mnie także próba zajrzenia w głąb duszy artysty, ponieważ wiele z postaci nakreślonych jego piórem posiada cechy, przeżycia i myśli samego autora.

Powieść wydana w 1895 roku zyskała miano kontrowersyjnej, a pisarz musiał borykać się z falą krytyki ze strony pruderyjnego społeczeństwa. Hardy, którego poczytne powieści zyskiwały na znaczeniu na arenie realistycznej literatury końca wieku, wsadzał raz po raz kij w mrowisko, obdarzając swoich bohaterów intymnością, rozumem i własną wolą. Całość, jak w przypadku Tess, okraszona dużą dozą pesymizmu i fatalizmu, sprawia wrażenie wręcz greckiej tragedii. Juda nieznany jest powieścią nie tylko o związku chimerycznej i szalenie inteligentnej Sue z tytułowym bohaterem, ambitnym kamieniarzem aspirującym do świata nauki. To opowieść o bezkompromisowym poszukiwaniu szczęścia osobistego, za cenę ostracyzmu społecznego, a także krytyka nieprzenikających się warstw społecznych, zastanych obowiązujących normach i prawach. W przedmowie Hardy pisze: "Nie sądzę, aby cokolwiek mogło wywołać oburzenie czytelnika w powieści przeznaczonej dla dorosłych, która podkreśla tragizm niespełnionych zamierzeń i w prosty sposób mówi o szarpaninie i namiętnościach, o szyderstwie i klęskach towarzyszących najsilniejszej z namiętności ludzkich, o śmiertelnej walce między ciałem i duchem".

Pod drzewem, pod zielonym… jest najbardziej pogodnym utworem Thomasa Hardy’ego. Wydana anonimowo w 1872 roku zapoczątkowuje serię Wessex. Historia orkiestry parafialnej z Mellstock, która ma zostać zastąpiona przez śliczną organistkę, jak podkreślał sam autor, oparta jest w dużej mierze na prawdziwym obrazie muzykantów tamtych czasów.

Czytelnicy dostają pełną gamę wiejskich indywiduów, gdzie na pierwszy plan wysuwa się dwudziestoletni Dick Dewy, któremu w oko wpadła panna Fancy Day, wspomniana organistka, a na co dzień nauczycielka wiejskiej szkółki.

Czytając pod rząd kilka tytułów jednego autora, potrafimy wyłowić motywy przewodnie jego twórczości. U Hardy'ego jest to dość oczywiste — młoda trzpiotka, łasa na pochlebstwa musi wybrać między trzema adoratorami. Oczywiście, najlepiej, by żaden nie wiedział o innych, bo to przeczy czystości panny (sic!). Mamy również bohatera, miłego młodzieńca o czystym sercu i dobrym charakterze, który zakochuje się po uszy i — w odróżnieniu od panny — jest nader stały w uczuciach.

Nie raz wspominałam o motywach, które autor czerpał z własnych przeżyć. Otóż zarówno chór, jak i konflikt w młodym wikarym są historią jego dziadka, a dom państwa Dewy miał przypominać rodzinny dom samego Hardy'ego. Także postać Fancy powstała w oparciu o postać siostry Hardy'ego Mary, która również była wiejską nauczycielką.

Nie wiem, jak Wy, ale ja uwielbiam śledzić prawdziwe tropy w twórczości ukochanego autora. Sprawia to, że czuję z nim tajemną więź, jakbyśmy się przyjaźnili od dawna. Nie raz "bywałam" w domach Hardy'ego (zdjęcia znam na pamięć!) i cieszy mnie każdy punkt wspólny: piesek Wessex, który dostawał buziaka na dobranoc, wazonik, który wypatrzyłam w jego rodzinnym Cottage, a który mam podobny (chociaż pewnie ustawiony niedawno, ale i to cieszy), rower pokryty kolorowymi włóczkami (Hardy był zapalonym rowerzystą), a także reprodukcja ulubionego obrazu (Zbierające kłosy Milleta) na ścianie jednego z pokoi; też sobie taką zawiesiłam.